چگونه با کودک سوگوار برخورد کنیم؟
شاید هیچکس به اندازه مادری که همین حالا با چشمانی خسته این متن را میخواند، نداند که سوگ در کودکان چقدر عجیب و غیر قابل پیشبینی است. ما در تمام سال هایی که در موسسه استعدادیابی منکا میزبان خانوادهها بودیم، بارها دیدهایم که چطور یک کودک، درست وسط مراسم ختم، سراغ بازی اش را میگیرد و دقیقا چند روز بعد، سر یک اتفاق ساده مثل افتادن بستنیاش، چنان فریادی میزند که گویی تمام دنیا به آخر رسیده است.
این همان نقطهای است که بسیاری از والدین را مستأصل میکند و میپرسند: «چرا رفتار فرزندم دیگر مثل قبل نیست؟»
در این مقاله علائم سوگ در کودکان و رفتارهای مناسب برای برخورد با کودک سوگوار که ارتباط مستقیمی با سلامت روان در کودکان دارد، معرفی می کنیم.
۱۰ علامت شایع سوگ در کودکان که باید جدی بگیرید!
نشانههای سوگ همیشه اشک و زاری نیست. گاهی این علائم در رفتارهای روزمره پنهان میشوند:
ردیف | علامت | توضیح کوتاه |
۱ | بازگشت به رفتارهای نوزادی | مثل شب ادراری یا مکیدن شست |
۲ | پرخاشگری و کجخلقی | بروز خشم ناگهانی به دلیل احساس ناامنی |
۳ | اضطراب جدایی | ترس شدید از اینکه سایر عزیزانشان را هم از دست بدهند |
۴ | تغییر در الگوی خواب | کابوسهای شبانه یا وحشت خواب |
۵ | مشکلات جسمی | دلدرد و سردردهایی که منشاء پزشکی ندارند |
۶ | افت عملکرد تحصیلی | ناتوانی در تمرکز روی دروس |
۷ | گناهکار دانستن خود | تفکر جادویی که “من باعث مرگ او شدم” |
۸ | بیتفاوتی ظاهری | بازی کردن بلافاصله بعد از شنیدن خبر (مکانیسم دفاعی) |
۹ | چسبندگی عاطفی | رها نکردن والدین در هیچ شرایطی |
۱۰ | تغییر در اشتها | بیمیلی به غذا یا پرخوری عصبی |
رفتار مناسب برای برخورد با کودک سوگوار
به این نکته توجه داشته باشید که تجربه ی سوگ فرآیندی بسیار پیچیده و منحصر به فرد است. هر یک از کودکان ممکن است در جریان این تجربه، احساسات و هیجانات بسیار متفاوت و منحصر به فردی را از سر بگذرانند و در نتیجه نمودها و نشانه های متفاوتی را نیز از خود ابراز کنند. بنابراین شما بایستی با شناسایی انواع مختلف احساسات و هیجانات، راهکارها و استراتژی های متفاوتی را برای کودک خود در نظر بگیرید.
تقویت و تشویق ارتباط آزاد:
کودکان را به بیان تجربیات و احساسات خود تشویق نمایید، و در مواجهه با احساسات آنها پذیرش و گشودگی داشته باشید. ایجاد فضای امن و راحت برای بیان تجربیات و احساسات کودک، بدون وجود نگرانی و ترس از مورد انتقاد قرار گرفتن و بیارزش سازی احساسات امری بسیار بسیار حیاتی در مواجهه با کودکان است.
به آنها اجازه دهید تا احساساتشان را همانگونه که هست ابراز کنند و هرگز با بیان جملاتی نظیر “نگران نباش موضوع مهمی نیست” یا “تو خیلی حساس هستی” احساسات آنها را کماهمیت و سطحی جلوه ندهید. تا حد ممکن اجازه ندهید دچار اضطراب شوند. مقاله اضطراب در کودکان به شما کمک میکند بتوانید به کودکان خود در این مورد کمک کنید.
ارائه ی حمایت کافی:
به کودکتان حمایت عاطفی و روانی کافی ارائه دهید، او را به آغوش بکشید و تجربیات و احساساتش را تایید کنید. به کودکتان بگویید که تجربهی احساس غم و اندوه کاملا طبیعی است و به او آرامش خاطر بدهید که در تجربهی این احساسات تنها نخواهد بود و شما در کنارش هستید.
تنظیم الگوها:
تلاش کنید تا در چنین شرایطی الگوی منظم و پایداری از وعده های غذایی، زمان خواب و … برای کودک خود فراهم کنید. این وضعیت میتواند در شرایط ناپایدار روانی کودکتان، برای او سطحی از امنیت و ثبات روانی را فراهم نماید.
استفاده از گفتار متناسب با سن کودک:
برای گفتگو دربارهی تجربه ی سوگ و هیجانات ناشی از آن، از زبان متناسب با سن و سطح درکی کودک خود استفاده کنید. از اصطلاحات دشوار و مفاهیم انتزاعی که ممکن است برای او مبهم یا استرسزا باشد بپرهیزید.
تشویق به یادآوری خاطرات مثبت و تقویت آن ها:
کودکان را تشویق و ترغیب به یادآوری تجربیات مشترک با فرد درگذشته و مرور خاطرات خوشایند نمایید. این میتواند موجب اتصال درونی مثبت با فرد از دست رفته و احساس امنیت خاطر در آنها شود.
کمک گرفتن از متخصص:
در برخی موارد، کودکان نیازمند دریافت کمک حرف های از یک روانشناس یا مشاور متخصص هستند.
رزرو وقت مشاوره با متخصصان منکا
مراحل پذیرش سوگ در کودکان
کودک سوگوار شبیه به یک پازل هزار تکه است که هربار یک تکهاش گم میشود. او مثل ما نیست که یکباره زیر آوار غم بماند؛ او غصه را تکه تکه تجربه میکند چون قلب کوچکش گنجایش یکبارهی این حجم از درد را ندارد. در تجربههایی که ما در موسسه استعدادیابی منکا با این فرشتههای کوچک داشتیم، دیده ایم که این مسیر بالا و پایین های خودش را دارد.
۱. بروز تغییر در رفتار
کودکان ممکن است نسبت به بزرگسالان به میزان بالاتری انزوای اجتماعی، احساس تنهایی، مشکلات خواب، اختلالات تغذیه و همچنین اشکال در عملکرد و پیشرفت تحصیلی را تجربه نمایند.
۲. درد و رنج هیجانی
پرخاشگری در کودکان در این زمان ها شایع است؛ کودکان ممکن است غم خود را از طریق گریه و خشم بروز دهند. آنها همچنین ممکن است در درک و بیان درست احساسات خود با دشواری روبهرو شوند و همین موضوع باعث میشود تجربه سوگ در آنها شکلی متفاوت و گاه پیچیده پیدا کند.
۳. علائم جسمانی
برخی کودکان ممکن است سوگ را در قالب علائم جسمانی نظیر سردرد، دل درد یا خستگی های مکرر و غیرقابل توجیه تجربه نمایند.
۵. رفتار پس رونده
کودکان ممکن است در مواجهه با سوگ رفتارهایی را از خود بروز دهند که متناسب با سن آنها نباشد. نمونه ای از این رفتارها شامل چسبندگی به والدین، خوابیدن در کنار والدین، انگشت مکیدن، درخواست شیر از پستان یا پستانک و غیره میباشد.
۶. تجربه ی احساس گناه
کودکان ممکن است به خاطر موضوع سوگ یا در مورد چیزهایی که انجام ندادهاند، نظیر وقت کافی گذراندن با فرد از دست رفته، احساس گناه و حسرت را تجربه نمایند.
۷. اضطراب
کودکان ممکن است به دلیل تجربه ی سوگ دائما نگران فقدان احتمالی در آینده یا بروز رخدادهای ناراحت کننده ی دیگر باشند و به دلیل تجربه ی مکرر این ناراحتی، دچار اضطراب قابل توجهی شوند. برای کنترل استرس در کودکان نیز در نوشته ی منکا مواردی را مطرح کردیم.
۸. تغییر در الگوهای بازی
ما در محیط تخصصی خانه بازی منکا متوجه شدهایم که سوگ، حتی روی اسباببازیها هم اثر میگذارد. کودک ممکن است بازیهای تکراری با موضوع تصادف، بیماری یا رفتن و برنگشتن انجام دهد. او در واقع دارد با این بازیها، آن حادثهی تلخ را برای خودش بازسازی و هضم میکند.
به یاد داشتن این نکته بسیار مهم است که کودکان عمدتا قادر به درک و متعاقبا بیان تجربیان و احساسات خود بدان گونه ای که بزرگسالان هستند، نخواهند بود. بنابراین ضروری است که نشانه های احتمالی سوگ را در آنها بازشناسی کرده و تمهیداتی را در مواجهه با آن ها آماده نماییم.
توصیه ای به اطرافیان کودک سوگوار ...
یکی از جنبه های بسیار مهم در مواجهه با سوگ کودکان، آموزش انواع احساسات و تجربه ی هیجانی ناشی از آنها است. اغلب کودکان، به خصوص کودکانی که اولین بار است که سوگ را از سر میگذرانند، از تجربه ی احساس درماندگی، گیجی و خستگی ناشی از عدم شناخت احساسات و هیجانات خود رنج میبرند. بهتر است انواع احساسات را به کودکان معرفی نموده و به آنها اطمینان دهید که تجربهی هر یک از آنها کاملا طبیعی است.
به کودکان این امکان را بدهید تا در فضایی امن و خالی از قضاوت احساسات خود را بیان کنند. این فضای امن میتواند به واسطه ی فراهم آوردن فعالیت هایی نظیر کشیدن نقاشی، بازی کردن، نوشتن، مرور خاطرات و … باشد. آنها را به برگذاری آیین های یادبودی نظیر روشن کردن شمع، درست کردن یک یادبود و … برای فرد از دست رفته نمایید، این کار موجب تقویت احساس امنیت و البته آرامش خاطر کودکان خواهد گشت
نباید های برخورد با کودک سوگوار
بی ارزش سازی و کمرنگ کردن تجربیان و احساسات کودک:
هیجانات کودک خود را همانطور که هستند بپذیرید، حتی اگر از نظر شما نامعمول و بی اهمیت هستند. عدم پذیرش احساسات باعث می شود که کودکان احساس طردشدگی و متعاقبا انزوا را تجربه نماید.
هرگز قولی ندهید که از پس آن برنمی آیید:
کودکان ممکن است پس از تجربهی سوگ از شما سوالهایی نظیر “همه چیز درست میشه؟” قول میدی هیچوقت من رو تنها نگذاری؟” “همیشه کنارم خواهی بود؟” بپرسند. اگرچه ممکن است قصد شما اطمینان دادن به فرزندتان باشد، اما به خاطر داشته باشید که دادن قول هایی که نمیتوانید به آن ها پایبند باشید موجب بروز بی اعتمادی، ناامیدی و ناراحتی هایی گسترده تری در آینده خواهد شد.
از صحبت درمورد فرد از دست رفته اجتناب نکنید:
به یاد داشته باشید که صحبت و یادآوری خاطرات فرد از دست رفته موجب التیام و اطمینان خاطر کودکان خواهد شد.
کودکان را وادار به گفت و گو و بیان احساساتشان نکنید:
برای کودکان فضای امنی برای گفت و گو فراهم کنید، اما هرگز آنها را وادار به کاری که تمایلی برای آن ندارند، نکنید، بگذارید آنها پیش قدم شوند
عکسالعمل کودکان مقابل سوگ در سنین مختلف
درک کودک از مرگ، تابعی از رشد شناختی اوست. به همین دلیل، برخورد ما در سنین مختلف باید متفاوت باشد.
کودکان زیر ۲ سال (دوران نوزادی و نوپایی)
در این سن، مفهوم مرگ وجود ندارد، اما “فقدان” احساس میشود. نوزاد متوجه غیبت مراقب اصلی و تغییر در جوّ عاطفی خانه میشود. واکنش آنها معمولا به صورت بیقراری، گریههای بیدلیل و تغییر در عادات گوارشی و خواب است.
سنین ۳ تا ۵ سال (پیش از دبستان)
کودکان در این سن فکر میکنند مرگ برگشت پذیر است. آنها مرگ را شبیه به خوابیدن یا رفتن به مسافرت میبینند. ممکن است بپرسند “او زیر خاک چطور نفس میکشد؟”.
سنین ۶ تا ۹ سال (دبستان)
در این سن، کودک میفهمد که مرگ قطعی و همگانی است. ترس از مرگ خود و والدین در این سن اوج میگیرد. آنها ممکن است به مسائل بیولوژیک مرگ (تجزیه بدن و غیره) علاقهمند شوند که نباید با تندی با آنها برخورد کرد.
سنین ۱۰ تا ۱۲ سال (پیش از نوجوانی)
نوجوانان و پیشنوجوانان به دنبال درک معنای زندگی هستند. آنها ممکن است سوگ خود را پنهان کنند تا ضعیف به نظر نرسند. در این دوران، بهرهگیری از مشاوره آنلاین کودک میتواند پلی باشد برای شکستن سکوت آنها.
چطور به کودک خبر از دست دادن والدین را بدهیم؟
این سختترین گفتگویی است که یک فرد میتواند در زندگی داشته باشد. اما رعایت این چند اصل، تروما را کاهش میدهد:
۱. ساده و صادقانه بگویید
با توجه به سن کودک، حقیقت را با کلمات قابلفهم بیان کنید. از جملههایی مثل «خوابیده» یا «رفته سفر» استفاده نکنید، چون ممکن است او را سردرگم یا نگران کند.
۲. در فضایی آرام و امن صحبت کنید
جایی را انتخاب کنید که کودک احساس امنیت داشته باشد و شما هم زمان کافی برای بودن در کنار او داشته باشید.
۳. به احساساتش اجازه بروز بدهید
گریه کند، ساکت بماند، عصبانی شود یا حتی واکنش خاصی نشان ندهد؛ همه اینها طبیعی است. فقط کنارش بمانید و بگذارید احساسش را تجربه کند.
۴. به او اطمینان بدهید تنها نیست
بیشتر کودکان بعد از شنیدن این خبر میترسند که تنها بمانند. با آغوش، لمس و کلمات آرامشبخش به او نشان دهید که همچنان مراقبش هستید.
۵. با صبر به سوالهایش پاسخ دهید
ممکن است یک سؤال را بارها بپرسد؛ این بخشی از تلاش او برای فهمیدن واقعیت است. هر بار با همان آرامش و سادگی جواب دهید.
۶. روال زندگی را تا حد ممکن حفظ کنید
خواب، غذا، مدرسه و برنامههای روزمره اگر ثابت بمانند، به کودک حس امنیت و ثبات میدهند.
۷. اگر نشانههای شدید دیدید، از مشاور کمک بگیرید
اگر کابوسهای مداوم، اضطراب شدید، گوشهگیری طولانی یا پرخاشگری دیدید، کمک گرفتن از مشاور کودک میتواند بسیار کمککننده باشد.
درمان سوگ کودک در موسسه منکا
ما در موسسه استعدادیابی منکا معتقدیم که هر کودک، دنیای منحصر به فردی دارد و نسخه واحدی برای همه وجود ندارد. روش درمانی ما در بخش مشاوره آنلاین کودک و جلسات حضوری شامل موارد زیر است:
- بازی درمانی: استفاده از ظرفیتهای خانه بازی منکا برای بیان احساساتی که در قالب کلمات نمیگنجند.
- هنر درمانی: نقاشی و ساختن، به کودک کمک میکند تا تروما را از درون به بیرون منتقل کند.
- مشاوره والدین: آموزش به بازماندگان برای اینکه چگونه تکیهگاه امنی باقی بمانند در حالی که خودشان هم سوگوارند.
اگر نگران سلامت روان فرزندتان هستید، همین حالا برای رزر نوبت مشاوره والدین با کارشناسان ما در منکا در ارتباط باشید.
سخن پایانی
سوگ سفری نیست که کودک بتواند به تنهایی از آن عبور کند. حضور آگاهانه شما در کنار راهنماییهای تخصصی، میتواند این زخم عمیق را به جای زخمی (اسکار) تبدیل کند که اگرچه جایش میماند، اما دیگر مانع رشد و شادی کودک نمیشود.
سوالات متداول:
۱- آیا اینکه کودک بعد از فوت عزیزش گریه نمیکند طبیعی است؟
بله، کودکان ممکن است از مکانیسم “انکار” استفاده کنند یا هنوز متوجه ابعاد فاجعه نشده باشند. این به معنای بیاحساسی آنها نیست، بلکه مغز کودک در حال محافظت از او در برابر شوک روانی است.
۲- آیا باید کودک را به مراسم خاکسپاری یا ختم ببریم یا نه؟
این بستگی به سن و تمایل خود کودک دارد. اگر کودک میخواهد شرکت کند، باید حتماً قبل از مراسم، تمام مراحل را برای او توضیح دهید (جمعیت زیاد، گریه دیگران، تابوت و غیره). همچنین یک فرد نزدیک که خودش خیلی منقلب نیست را مسئول مراقبت از او کنید تا در صورت تمایل کودک، او را از مراسم خارج کند.
۳- آیا ممکن است سوگ کودک با تأخیر خودش را نشان دهد؟
بله. گاهی ماهها بعد، وقتی آبها از آسیاب افتاد و زندگی به ظاهر عادی شد، علائم پرخاشگری در کودکان یا افت تحصیلی بروز میکند. به این پدیده “سوگ معوق” میگویند.
۴- چرا کودک بعد از سوگ دوباره مثل قبل رفتار نمیکند؟
مرگ یک عزیز، هویت کودک را تغییر میدهد. او در حال بازسازی دنیای جدیدی است که آن فرد در آن حضور ندارد. این تغییر لزوماً بد نیست، اما نیاز به زمان و حمایت تخصصی دارد تا به یک اختلال مزمن تبدیل نشود.
۵- شایعترین نشانههای اختلال سوگواری در کودکان چیست؟
اگر کودک بیش از ۶ ماه درگیر علائمی مثل آرزوی مرگ برای پیوستن به فرد متوفی، دوری شدید از هر چیزی که یادآور اوست، خشم مهارناپذیر یا گوشهگیری مطلق باشد، احتمالاً دچار “سوگ پیچیده” شده و نیاز مبرم به مداخله درمانگر دارد.
