افزایش مسئولیت پذیری در کودکان با چند راهکار موثر
این باور که یک کودک به صورت ذاتی مسئولیت پذیر است، یه باور کاملا اشتباه و منسوخ است. مسئولیت پذیری خود به خود اتفاق نخواهد افتاد، و نیازمند آموزش و یادگیری است.
در واقع کودکان ما بدون احساس مسئولیت به دنیا میآیند و این امر را در طول فرآیندهای مختلف، تجربیات و آموزش فرا میگیرند. برخی امور اما کاملا غریزی هستند، مثلا کودکان ما وقتی گرسنه هستند یا به چیزی نیاز دارند، گریه میکنند و یا زمانی که احساس نیاز می-کنند به دستشویی میروند. اما اینجا و درمورد امور این چنینی هیچ مسئولیت پذیری مطرح نیست و بحث غریزه در میان است.
بنابراین، مسئولیت ذاتی نبوده و علاوه بر این، عموماً خوشایند و لذتبخش نیز نیست. بیشتر مسئولیتها برای کودک ما وقتگیر و خستهکننده هستند. در نتیجه، ما بایستی آگاه باشیم که کودکان به طور طبیعی به دنبال هیجان هستند و سعی میکنند از امور کسلکنندهای مانند «اتاقت را تمیز کن، تختخوابت را مرتب کن، کتابهات را سر جایش بگذار یا مشقت را بنویس» پرهیز کنند. در چنین شرایطی، ارتباط موثر با کودکان میتواند به والدین کمک کند تا به جای دستور دادن و ایجاد تنش، مسیر آموزش مسئولیت پذیری را برای کودک هموارتر کنند.
چرا آموزش مسئولیتپذیری به کودک مهم است؟
مسئولیتپذیری فقط به معنای «کار خانه انجام دادن» نیست؛ این مهارت پایهای است که روی تقریباً همه جنبههای زندگی آیندهی کودک اثر میگذارد. کودکی که یاد میگیرد نتیجه انتخابها و رفتارهایش را بپذیرد، در آینده در روابط، تحصیل و شغل هم عملکرد بهتری خواهد داشت. برعکس، وقتی این مهارت شکل نگیرد، پیامدهایی مثل اتکای بیش از حد به دیگران، ضعف در مدیریت زمان و حتی افت اعتماد به نفس در بزرگسالی دیده میشود؛ چون کودکی که همیشه کارهایش را دیگران انجام دادهاند، هیچوقت فرصت نکرده باور کند که «من میتوانم». یکی از سوالاتی که خیلی از مادران و پدران در جلسات مشاوره والدین میپرسند دقیقاً همین است: چگونه اعتماد به نفس در کودکان را بالا ببریم؟ و پاسخ تا حد زیادی به همین موضوع مسئولیتپذیری برمیگردد.
از طرف دیگر، مسئولیتپذیری رابطهی مستقیمی با عزت نفس دارد. وقتی کودک کاری را کامل انجام میدهد و میبیند که این کار برای خانواده مفید بوده، حس ارزشمندی و تعلق پیدا میکند. این حس دقیقاً همان چیزی است که پایههای شخصیت سالم را در سالهای آینده میسازد.
کودک مسئولیتپذیر چه ویژگیهایی دارد؟
قبل از اینکه سراغ راهکارها برویم، بد نیست بدانیم هدف نهایی چه شکلی است. کودک مسئولیتپذیر معمولاً این نشانهها را دارد:
- بدون یادآوری مکرر، وظایف روزمرهاش مثل جمع کردن اسباببازی یا آماده کردن کیف مدرسه را انجام میدهد.
- وقتی اشتباهی میکند، بهجای فرار از موضوع یا انداختن تقصیر به گردن دیگران، آن را میپذیرد.
- توانایی تصمیمگیری متناسب با سنش را دارد و از انتخاب کردن نمیترسد.
- برای انجام کارها انگیزهی درونی دارد، نه صرفاً به خاطر ترس از تنبیه یا امید به جایزه.
- در مواجهه با شکست یا کار ناقص، ناامید نمیشود و دوباره تلاش میکند.
نکته کلیدی اینجاست که هیچ کودکی از روز اول همهی این ویژگیها را ندارد؛ اینها نتیجه یک فرایند تدریجی هستند.
از چه سنی مسئولیتپذیری را به کودک آموزش دهیم؟
خیلی از والدین فکر میکنند باید صبر کنند تا کودک «بزرگتر» شود، در حالی که واقعیت این است که اولین جرقههای مسئولیتپذیری را میتوان از سنین ۲ تا ۳ سالگی روشن کرد. کودک دو سه ساله دوست دارد کمککننده باشد؛ این انگیزه طبیعی، بهترین فرصت برای شروع است. البته شکل جدیتر و پایدارتر این مهارت معمولاً در ۷ تا ۸ سالگی خودش را نشان میدهد، جایی که کودک دیگر میتواند پیامد رفتارش را هم درک کند.
نکته مهم این است که در سالهای پیش از دبستان، هدف اصلی «انجام شدن کامل کار» نیست، بلکه شکلگیری عادت کمککردن است. اگر همان ابتدا زیاد سختگیر باشیم و کار کودک را «درست» نبینیم، همان انگیزهی طبیعی اولیه را از بین میبریم.
وظایف کودک در خانه بر اساس سن
یکی از سوالات پرتکرار والدین در جلسات مشاوره کودک این است که «دقیقاً چه کاری را باید به فرزندم بسپارم؟». پاسخ به توانایی جسمی و ذهنی هر کودک بستگی دارد، اما این جدول میتواند یک نقطهی شروع خوب باشد:
بازه سنی | وظایف پیشنهادی |
۲ تا ۳ سال | جمع کردن اسباببازی، انداختن لباس کثیف در سبد، چیدن کتابها روی هم |
۴ تا ۵ سال | گردگیری ساده، کمک در آشپزی (کارهای سبک)، آبیاری گلها |
۶ تا ۷ سال | مرتب کردن لباسها، پاک کردن سطح میز، چیدن و جمع کردن سفره |
۸ سال به بالا | آماده کردن یک وعده غذایی ساده، دوختن دکمه، کمک در تمیز کردن آشپزخانه |
نوجوانی | مدیریت مستقل بخشی از کارهای خانه، مسئولیت ثابت و همیشگی مثل نظافت اتاق خود یا کمک در خرید |
فقط یادتان باشد؛ این جدول یک راهنماست نه یک قانون سفتوسخت. اگر فرزندتان در برخی کارها زودتر یا دیرتر از سن معمول آماده شد، طبیعی است.
چگونه کودک مسئولیت پذیرتری تربیت کنیم؟
در ادامه به چند راهکار جهت ایجاد احساس مسئولیت پذیری در کودکان اشاره خواهیم داشت:
➢ مسئولیت پذیری را تشویق کنید.
آیا والدین به میزان کافی آموزش مسئولیت پذیری را جدی میگیرند؟ یا از همان ابتدای امر بدون هیچگونه آموزشی بکن نکنهای همیشگی را آغاز کرده و بدون دادن آگاهی و راهکار، تنها بر نتیجه ی کار تمرکزمیکنند؟
مسئولیت پذیری با گفتن عبارات تکراری و دستورهای همیشگی میسر نخواهد شد، واکنش شما بعنوان والد در قبال رفتارهایی نظیر مرتب نکردن اتاق، جمع نکردن اسباب بازیها و … بسیار مهمتر از انجام هر فعالیت دیگیری در این زمینه است. به عبارت دیگر، والدین نه تنها مسئولیت پذیری را بهبود نمیبخشند، گاهی با رفتارهای خود آن را تقلیل نیز میدهند. برای آنکه کودک مسئولیت پذیری داشته باشید این کار را در کوچکترین فعالیت های او تشویق و برجسته نمایید. اگر برایتان سؤال است که چگونه کودک را تشویق کنیم، مسئولیت پذیری را توصیف و تشویق کنید. برای تشویق کردن و صحبت کردن با کودک خود میتوانید نکاتی در نوشته چگونه با کودکمان حرف بزنیم را بخوانید.
➢ الگو باشید.
مانند تمام رفتارهای دیگر، مسئولیتپذیری نیز عمدتا از طریق الگوسازی آموخته خواهد شد. برای آموزش مسئولیت پذیری، ابتدا خودتان مسئولیت پذیر باشید. کودکان میبینند، کودکان یادمیگیرند!
➢ آموزش مسئولیت پذیری به کودک را از سنین پایین آغاز کنید.
تا جایی که میتوانید از سنین پایین کودک، مسئولیت اموزی را که برای او ممکن است به خودش واگذار کنید. به عنوان مثال، از کودک خود بخواهید قبل از رفتن به رختخواب، اسباببازی-های خود را بردارد و سر جایش بگذار. در این مسیر او را تشویق کنید، اشتباهات و بی دقتی هایش را نادیده بگیرید و در صورت نیاز او را همراهی و مساعدت کنید. اما به خاطر داشته باشید که نباید کل کار را به جای او انجام دهید، از جملات مثبت تعاملاتی استفاده کنید، مثلا «یکی من انجام میدهم، یکی را تو انجام بده»، این روش به کودک شما این امکان را میدهد که با اجتناب از ناکامی، مسئولیت پذیری را در امور به ظاهر ساده آموخته و به باقی امور نیز تعمیم دهد.
مسئولیت پذیری را با آموزش کارهای شخصی کودک شروع کنید، مانند:
➢ مسئولیت های مرتبط با کودک را شناسایی کنید و با زبان ساده برای او توصیف کنید.
وقتی فرزندتان کاری را انجام داد، به او بگویید:
- خیلی خوب از پسش براومدی!
- از روش انجام این کار خیلی خوشم اومد!
- میدونی، انجام این کار بر عهده تو بود، و من خیلی خوشحالم که این کار را انجام دادی.”
- این رو برای تو خریدم چون کاری رو که بهت واگذار شده بود به خوبی انجام دادی.
علاوه بر این جملات سعی کنید مسئولیت و نحوه انجام کار رو با کودک خود مرور کنید، توصیف کنید، مثال بزنید. بگذارید کودکان متوجه باشند که برای انجام مسئولیتشان پاداش دریافت میکنند، نه مثلا انجام اون کار به شکل درست یا متفاوت!
➢ برای کودک خود مثال بزنید.
شما بایستی به عنوان یک پدر و مادر، باید مسئولیت های خود را به درستی انجام دهید و زمان انجام آنها، مسئولیت را برای کودک توصیف کنید. مثال می توانید اینطور بگویید:
- “مسئولیت من کار کردن است و من امروز آن را انجام میدهم.”
- اگر فرزندتان پرسید کجا میروید، بگویید:
- “سر کار میروم. این مسئولیت من است.”
- “من دارم برای خرید مواد غذایی بیرون میروم، چون این مسئولیت من است.”
هدف از انجام این کار این است که شما الگوی رفتاری کودکتان هستید و با دادن نمونه های عینی به درک درست کودک کمک خواهید کرد.
راهکارهایی برای افزایش مسئولیت پذیری در کودکان
- به کودکان خود بیاموزید که اتاق و اسباب بازیهای خود را مرتب کنند.
- به کودک خود وسیلهای برای مراقبت دهید. این وسیله میتواند یک گیاه باشد.
- او را در کارهای خانه که متناسب سن اوست شریک کنید. برای مثال کمک به آماده کردن سفره شام، جمع کردن سفره شام، خاموش کردن چراغ اتاقها زمانی که کسی در آنها نیست، کمک به تخلیه ماشین لباس شویی یا … .
- به کودک خود پول جیبی بدهید و به او یاد دهید چطور بودجه بندی کند، هوشمندانه خرج کرده و صرفه جویی کند.
او را در مسئولیتهای لذت بخش شریک کنید! برای مثال انتخاب رستوران برای صرف شام یا انتخاب میان وعده مدرسه میتواند گزینه مناسبی باشد.
دلایل عدم مسئولیت پذیری در کودکان
بسیاری از والدین انرژی زیادی را صرف سخنرانی برای فرزندان خود در مورد اهمیت مسئولیت پذیری میکنند اما اغلب بی فایده است. زیرا با وجود سخنرانیهای مداوم و پی در پی، فرزندشان هنوز اتاقش را مرتب نمیکند، ماشین ظرف شویی را خالی نمیکند و تکالیفش را انجام نمیدهد!
سخنرانی مداوم برای فرزندتان مانع از بروز تواناییهای کودک شده و موجب جدایی عاطفی از شما میشود. ممکن است تصور کنید سخنرانیهایتان مفید است، اما در واقع به بیمسئولیتی او کمک میکند! دلیل این مسئله این است که او به جای اینکه مسئولیت چیزی را بپذیرد، در واکنش به شما عمل میکند.
شاید با خواندن این مثال بتوانید راحتتر این مسئله را درک کنید:
فرض کنید پسر بالغ شما همیشه دیر به خانه میآید و انتظار دارد که شام برای او آماده باشد. وقتی او میرسد شما همزمان که در تدارک شام و میز شام هستید، شروع میکنید به گفتن اینکه «اگر میخواهی برای شام بیایی باید از قبل تماس بگیری و اطلاع دهی تا کمی از شام را برای تو نگه دارم». شما به این رفتار او به خاطر بیملاحظه بودنش منتقد هستید، اما همچنان چیزی که او میخواهد را برایش فراهم میکنید.
یک راه بهتر برای رسیدگی به این مسئله این است که به او بگویید اگر تا ساعت 4 بعد از ظهر بعه شما اطلاع ندهد که برای شام به خانه میآید، نمیتوانید چیزی برای او درست کنید و سپس بر سر حرفی که زدهاید بمانید.
توصیه هایی برای والدین برای تربیت فرزندان مسئولیت پذیر
آموزش و یادگیری مسئولیت پذیری یکی از مهمترین مهارت هایی است که کودکان در دوران خردسالی، کودکی و سپس نوجوانی می آموزند. کودکان در حال رشد، در جریان این آموزش ها درک کاملی از رابطه بین مسئولیت ها، مفهوم مسئولیت پذیری و پاداش خواهند داشت. شرکت والدین و کودکان در برنامههای آموزشی مانند کارگاه مادر و کودک در اصفهان یا کارگاه پدر و کودک در اصفهان نیز میتواند فرصت مناسبی برای تمرین این مهارتها در کنار یکدیگر و تقویت تعامل میان والد و کودک باشد. اما به خاطر داشته باشید که هیچ وقت برای یادگیری دیر نیست. کودکانی که در سنین پایین تر مسئولیت پذیری را یاد نگرفته اند، بایستی در هر سنی که قرار دارند و والدین آمادگی آموزش را دارند، این امر را بیاموزند.
رزرو وقت مشاوره با متخصصان منکا
تفاوت مسئولیتپذیری با لجبازی یا اجبار چیست؟
خیلی از والدین این دو مفهوم را با هم اشتباه میگیرند. وقتی کودک با اجبار و تهدید کاری را انجام میدهد، این رفتار از ترس نشات میگیرد، نه از پذیرش مسئولیت؛ به محض برداشته شدن فشار بیرونی، آن رفتار هم از بین میرود. اما مسئولیت پذیری واقعی از درون شکل میگیرد و کودک حتی وقتی کسی نظارت نمیکند هم کارش را انجام میدهد.
از طرف دیگر، لجبازی معمولاً واکنشی به کنترل بیش از حد یا نادیده گرفته شدن نظر کودک است. کودکی که هیچوقت اجازه انتخاب نداشته، ممکن است در برابر هر دستوری مقاومت کند؛ نه به این خاطر که مسئولیتناپذیر است، بلکه چون تنها راهش برای ابراز خودش همین مقاومت است.
چه زمانی برای مشکل مسئولیتپذیری کودک به مشاور مراجعه کنیم؟
اگر با وجود تلاش مداوم، کودک همچنان در برابر کوچکترین وظیفه مقاومت شدید نشان میدهد، رفتارهای پرخاشگرانه در واکنش به مسئولیتها دارد، یا این مشکل روی روابط او با همسالان و عملکرد تحصیلیاش هم اثر گذاشته، بهتر است این موضوع را تنها نگذارید. در چنین شرایطی، جلسات مشاوره کودک میتواند ریشه دقیق مشکل را شناسایی کند و مسیر مناسب را متناسب با شخصیت فرزند شما پیش ببرد.
اگر در اصفهان هستید و دوست دارید این مسیر را کنار متخصصان طی کنید، تیم منکا آماده همراهی شماست؛ کافی است با شماره 03136245909 تماس و یا در واتساپ به شماره 09133170152 ارتباط بگیرید.
حرف آخر
موسسه استعدادیابی کودک «منکا» معتقد است، هر کودک مانند بوم نقاشی سفیدی است که بخش مهمی از این بوم به دست والدین نقاشی خواهد شد.
تیم منکا در تلاش است با افزایش آگاهی والدین، قدم مهمی در جهت خلق نقاشی هر چه زیباتر بردارد و در این مسیر با ارائه مشاوره توسط متخصصان مجرب و برگزاری دوره های آموزشی برای والدین و البته با فراهم سازی دوره ها و امکانات ویژه برای استعدادیابی کودکان، والدین آگاه را به بهترین شکل همراهی کند.
سوالات متداول
چگونه کودک را تشویق کنیم تا کارهایش را انجام دهد؟
بهجای دستور دادن، او را در تصمیمگیری شریک کنید و روی تلاشش، نه فقط نتیجه کامل، تاکید کنید. تشویق کلامی و توجه واقعی شما، اغلب موثرتر از هر جایزهای است.
آیا جایزه دادن باعث مسئولیتپذیری کودک میشود؟
جایزه میتواند برای شروع مفید باشد، اما نباید تنها انگیزه باقی بماند. هدف نهایی این است که کودک از درون و به خاطر حس مفید بودن، نه فقط برای گرفتن پاداش، کار را انجام دهد.
آیا والدین باید همیشه به کودک در انجام وظایف کمک کنند؟
خیر. کمک بیش از حد، فرصت یادگیری را از کودک میگیرد. بهتر است راهنمایی کنید و اجازه دهید خودش تجربه کند، حتی اگر نتیجه کامل نباشد.
اگر کودک کارش را ناقص انجام داد، چه واکنشی نشان دهیم؟
بهجای تمرکز روی نقص کار، از تلاش او تشکر کنید و در صورت نیاز، با آرامش و بدون سرزنش راهنماییاش کنید تا دفعهی بعد بهتر انجام دهد.
اگر کودک از انجام مسئولیتهایش عصبانی شود، چه کنیم؟
اول به احساسش گوش دهید و آن را نادیده نگیرید. ممکن است کار برایش سخت یا خستهکننده باشد؛ با گفتوگو بفهمید مشکل کجاست و در صورت لزوم، وظیفه را متناسبتر با تواناییاش تنظیم کنید.
