چگونه با کودکان حساس و زودرنج برخورد کنیم؟
حساسیت بالا در برخی افراد و به ویژه سلامت روان کودکان موضوعی بسیار مهم و قابل بررسی است، چرا که بر روابط بین فردی و تعاملات اجتماعی آنها تاثیر بسزایی دارد. اما آنچه همواره درمورد آن اشتباه صورت گرفته است، ویژگی های یک کودک با حساسیت بسیار بالا است.
بسیاری از افراد به اشتباه کودکان بسیار حساس را عجیب و غریب، مضطرب یا بیش از حد وسواسی یا آسیب پذیر توصیف میکنند. تا سالهای اخیر به چنین افرادی هیچ گونه توجهی اعمال نشده بود و همچنان برای توصیف آنها از کلماتی مثل بیش از حد احساساتی یا هیجان پذیر استفاده میشده است.
اگر شما والدین کودک بسیار حساسی هستید، کودک شما ممکن است دائما از سوی همسالان یا اعضای خانواده خود دچار سوء برداشت شود. به همین دلیل است که توانایی شناسایی علائم یک کودک بسیار حساس میتواند نقش بسیار مهمی را در آگاهی از چگونگی حمایت از آنها و پرخاشگری در کودک ایفا نماید.
ما در این مقاله، در مورد ویژگیهای یک کودک بسیار حساس و نکاتی در مورد چگونگی رفتار با کودک حساس حمایت از تجربیات آنها صحبت خواهیم کرد.
علت حساس بودن کودکان چیست؟
شاید بارها از خودتان پرسیده باشید «مگر من چه کار اشتباهی کرده‌ام که بچه‌ام این‌قدر زودرنج شده؟». اول از همه خیالتان راحت باشد؛ این حساسیت معمولاً ربطی به تربیت شما ندارد. روانشناسان سال‌هاست روی مفهومی به نام «حساسیت پردازشی حسی بالا» کار میکنند و به این نتیجه رسیده‌اند که مغز این بچه‌ها اطلاعات محیط را چه صدا، چه نور، چه حال‌وهوای اطرافیان را عمیق‌تر می‌بیند و پردازش می‌کند. این ویژگی بیشتر ریشه ژنتیکی دارد، اما فضای خانه و سبک برخورد شما هم در شدت و شکل بروزش نقش دارد.
نکته‌ای که خیلی از مادرها ندانسته با خودشان حمل میکنند این است که فکر میکنند حساسیت زیاد یعنی ضعف. درحالیکه همین بچه‌ها معمولاً همدل‌ترین و دقیق‌ترین آدم‌های دور و برتان می‌شوند. مشکل از جایی شروع میشود که این تفاوت شناخته نشود و به‌جایش برچسب «بهانه‌گیر» یا «لوس» روی او بخورد.
چند عاملی که معمولاً دست‌به‌دست هم می‌دهند و حساسیت را بیشتر میکنند:
- زمینه ژنتیکی و سیستم عصبی که ذاتاً واکنش‌پذیرتر است.
- فضای پرتنش خانه یا دعواهای مکرر جلوی چشم بچه.
- استرس در کودکان ناشی از اتفاقات بزرگ زندگی، مثل جابه‌جایی خانه یا شروع مدرسه جدید.
- کم‌خوابی یا برنامه روزانه بی‌نظم.
- الگو گرفتن از واکنش‌های هیجانی بزرگ‌ترهای خانه.
مشخصات و ویژگی های یک کودک بسیار حساس چیست؟
کودکان بسیار حساس حدود 15 تا 20 درصد جمعیت را تشکیل داده و شیوع این وضعیت در پسران و دختران را به میزان مشابهی رخ میدهد. کودکان بسیار حساس سیستم عصبی بیش فعالی دارند که به محیط و محرکهای اطرافشان واکنش بیش از اندازه (در مقایسه با سایرین) نشان میدهد. شناسایی یک کودک بسیار حساس همیشه امری ساده و واضح نیست، اما داشتن آگاهی از ویژگیهای یک کودک بسیار حساس میتواند بسیار کمک کننده باشد.
برخی از ویژگیهای یک کودک بسیار حساس عبارتند از:
- احساس غرق شدن در حواس مختلفی نظیر انواع نورها، صداها و بوها
- پرسیدن سوال های فراوان و متنوع
- آگاهی و بیش حساسیتی نسبت به تغییرات محیط و خلق و خوی افراد
- احساس تحت تاثیر قرار گرفتن به میزان بالا از احساسات دیگران
- شهودی و ادراکی بودن
- داشتن احساس همدلی بالا با دیگران
- حساسیت به درد
- احساس ناراحتی از برچسبها و مارکهای لباسها، پارچههای زبر و خشن یا ناراحت کننده، لباسهای تنگ
- لذت بردن از یک فعالیت آرام و صدادار (با صدای بلند)
- نشان دادن احتیاط و گاها مقاومت به خصوص در موقعیتهای جدید
- بروز اضطراب در مورد موقعیتهای جدید
- کمرویی یا دروننگری
همانطور که قبلاً ذکر شد، بسیاری از افراد کودکان بسیار حساس را اشتباه می‌فهمند یا آنها را به صورت نادرست توصیف میکنند. مردم حساسیت خود را نسبت به محیط، افراد و موقعیت‌ها تحت عنوان خجالتی، محتاط و شکاک توصیف میکنند.
رفتارهایی نظیر احساس کلافه گی در جشن تولد، تمایل به استراحت بعد از مدرسه، یا عصبانیت در زمانی که محیط آنها بیش از حد طاقت فرسا و پر از محرک (نور/صدا) است – ممکن است با تظاهر اضطراب یا بدخلقی نمایان شود. اما وقتی رفتار یک کودک بسیار حساس را در چارچوب شخصیت او مشاهده و سپس درک میکنید، رفتار او معنادارتر و قابل درکتر خواهد بود.
نکاتی در رابطه با تربیت کودک بسیار حساس
پذیرش:
حمایت از کودک بسیار حساس با روی آوردن به نیازهای درونی او و پذیرش او با تمامی احساسات فعلی شروع میشود. کودکان بسیار حساس میتوانند به راحتی اضطراب و نگرانی های شما را درک کنند، بنابراین ایجاد فضایی که کودک شما در آن احساس راحتی و اعتماد به نفس داشته باشد، امری بسیار مهم است. در خصوص اعتماد به نفس در کودکان و راه های افزایش آن نیز مقالات مختلفی در مجله منکا نوشته شده که پیشنهاد می کنیم بخوانید.
فرزندتان را تشویق کنید تا حساسیت خود را به عنوان یک نقطه قوت ببیند:
کودکانی که از ویژگی های یک کودک بسیار حساس برخوردارند، باید به دلیل نقاط قوت منحصر به فردشان، مانند شهود و همدلی، تجلیل و تشویق شوند. فرزند شما به عنوان یک (hyper sensitive person) HSP، میتواند چیزهایی را ببیند که هیچ کس دیگری قادر به مشاهده آنها نبوده و در نتیجه در سطوح عمیق با دیگران ارتباط برقرار کند. حساسیت آنها از بسیاری جهات یک نقطه قوت است، به شرطی که مایل به دیدن پذیرش و تجربهی آن باشند.
به آرامی (با لحن آرام) موضوعات را به او یادآوری کنید:
زمانی که نیاز دارید فرزندتان را در مورد اشتباهی تنبیه یا توبیخ کنید، بهتر است از لحن تند و سرزنش آمیز جدا خودداری کنید. این به این دلیل است که کودکان بسیار حساس در حال حاضر نیز به میزان بالاتری نسبت به سایرین در مورد خود سختگیر هستند. آنها بدترین منتقدان خودشان هستند، بنابراین انضباط خشن در مقابل آنها، ممکن است منجر به طغیان خشم یا بروز عصبانیت شود.
عوامل محرک را درمورد آنها بیاموزید:
وقتی از حساسیت‌های خاص فرزندتان بیشتر آگاه شدید، میتوانید به شناسایی محرکهای او کمک کنید. محرکهایی نظیر نورهای روشن، موسیقی بلند، یا فضاهای بسته. سپس میتوانید به آنها کمک کنید تا از این محرکها اجتناب کنند یا با آنها به گونهای سازشی کنار بیایند. میتوانید برای آنها هدفون‌های حذف نویز یا لامپ‌های دارای نور بسیار ملایم تهیه کنید.
زمان استراحت را برنامه ریزی کنید:
کودکان بسیار حساس ممکن است پس از بیرون رفتن و تعامل با دنیای بیرونی به زمان بیشتری برای شارژ مجدد نیاز داشته باشند. به آنها کمک کنید تا در قالب برنامه ریزی های مناسبی، آرام شوند. زمانبندی شان را بهم نریزید و در خانه محیطی امن برای آرامش و استراحت آنها فراهم نمایید.
کودک حساس در مدرسه دچار مشکل می شود؟ چه کنیم؟
مدرسه با آن همه شلوغی، صدا و رقابت بین بچه ها، میتواند برای کودک حساس طاقت‌فرسا باشد. جالب اینجاست که خیلی از این بچه‌ها در کلاس ساکت و کم‌دردسر به نظر می‌رسند، اما همان انرژی سرکوب‌شده را عصر که به خانه می‌رسند، با گریه یا بی‌قراری بیرون می‌ریزند و شما می‌مانید که «امروز چه اتفاقی افتاده؟».
چند اقدام عملی که میتوانید همین هفته امتحان کنید:
- با معلم صحبت کنید و از حساسیت فرزندتان بگویید تا برخورد سخت‌گیرانه‌ای با او نشود.
- اگر میشود، جای نشستنش را دورتر از منابع سروصدا مثل پنجره یا در هماهنگ کنید.
- قبل از هر اتفاق تازه چه امتحان، اردو و یا تغییر معلم، از قبل با او حرف بزنید.
- یادش بدهید در صورت نیاز اجازه بگیرد و چند دقیقه بیرون کلاس آرام شود.
- یکی از راهکارهای رفع لجبازی در کودکان این است که، به‌جای دستور دادن و وارد شدن به بحث، به کودک حق انتخاب‌های ساده بدهید؛ مثلاً بپرسید «اول تکالیفت رو انجام می‌دی یا اول کمی استراحت می‌کنی؟»
- بعد از مدرسه، اول فضا برای تخلیه هیجانی بدهید، بعد بازخواست کنید.
اشتباهات رایج والدین در رفتار با کودک حساس
راستش را بخواهید، بیشتر ما مادرها هیچ‌وقت از سر بدی رفتار اشتباه نمی‌کنیم؛ فقط خسته‌ایم، نگرانیم و گاهی راه ساده‌تر را انتخاب می‌کنیم. اما بعضی از همین واکنش‌های به‌ظاهر ساده، حساسیت بچه را بیشتر می‌کند.
- مقایسه با خواهر و برادر یا هم‌سن‌هایش: «چرا مثل داداشت نیستی» فقط حس بد بودن را در او تقویت می‌کند.
- کوچک شمردن احساسش: جمله «اینکه چیزی نیست، گریه نکن» او را از حرف زدن درباره احساساتش دلسرد می‌کند.
- برخورد تند یا تنبیه بدنی: این بچه‌ها اثرش را چند برابر عمیق‌تر تجربه میکنند و ممکن است اعتمادبه‌نفسشان زیر سوال برود.
- بیش از حد سپر بلا شدن: اگر هر چالشی را از سر راهش بردارید، فرصت یاد گرفتن تاب‌آوری را هم از او می‌گیرید.
- بی‌توجهی به نشانه‌های خستگی حسی: اصرار به ماندن در محیط شلوغ وقتی خسته شده، معمولاً به یک فروپاشی هیجانی ختم میشود.
اگر این الگوها مدام در خانه تکرار شوند و بچه احساس امنیت پیدا نکند، زمینه بروز اختلالات روانی در کودکان مثل اضطراب یا افت شدید اعتمادبه‌نفس در بلندمدت بیشتر میشود.
تقویت اعتماد به نفس کودک حساس؛ قدم به قدم
کودک حساس زودتر از بقیه دچار تردید میشود و به خودش سخت می‌گیرد. برای اینکه کم‌کم اعتمادبه‌نفسش را بسازید، این مسیر را با هم قدم بزنید:
۱. به‌جای تعریف کلی، رفتار مشخص را ببینید: به‌جای «آفرین پسر خوبی هستی»، بگویید «خیلی خوب صبر کردی تا نوبتت شد».
۲. بگذارید خودش تصمیم کوچک بگیرد: انتخاب لباس یا غذا، حس کنترل و اعتمادبه‌نفس در او می‌سازد.
۳. اشتباه را بخشی از یادگیری معرفی کنید: وقتی خودتان جلوی چشمش از اشتباهتان حرف بزنید، یاد می‌گیرد اشتباه کردن ترسناک نیست.
۴. چالش‌های کوچک و متناسب با سنش بدهید: موفقیت در کارهای کوچک، پایه اعتمادبه‌نفس در کارهای بزرگ‌تر میشود.
۵. بیشتر گوش بدهید تا نصیحت کنید: خیلی وقت‌ها فقط دلش می‌خواهد شنیده شود، نه اینکه فوراً به او راهکار یا نصیحت بدهید.
چه زمانی برای کودک حساس باید از روانشناس کمک گرفت؟
حساس بودن به‌تنهایی نیاز به درمان ندارد و شما لازم نیست برای هر بغض یا اشک نگران شوید. اما بعضی نشانه‌ها می‌گویند وقتش رسیده کمک تخصصی بگیرید:
- گریه یا اضطراب شدیدی که با روش‌های معمول شما آرام نمی‌شود.
- افت محسوس در خواب، اشتها یا عملکرد تحصیلی.
- کناره‌گیری کامل از دوستان و فعالیت‌هایی که قبلاً دوست داشت.
- ترس‌های مداومی که زندگی روزمره‌اش را مختل میکنند.
- رفتارهای پرخاشگرانه یا خود آزارانه.
در چنین شرایطی، مشاوره کودک به او کمک می‌کند بالاخره زبان بیان احساساتش را پیدا کند و یاد بگیرد با هیجان‌های شدید چطور کنار بیاید. در کنارش، مشاوره والدین هم به همان اندازه مهم است؛ چون بخش زیادی از تغییر، از تغییر نگاه و واکنش شما در خانه شروع میشود. اگر حس میکنید تنهایی دیگر از پسش برنمی‌آیید، میتوانید با تیم تخصصی منکا در ارتباط باشید و برای خودتان و فرزندتان مشاوره بگیرید.
رزرو وقت مشاوره با متخصصان منکا
جمع بندی؛ همراهی درست با کودک حساس
رفتار با کودکان حساس یعنی اینکه نگاهمان را از «چرا این‌قدر حساس است» به «او این طور دنیا را حس می‌کند» تغییر بدهیم. همین یک تغییر نگاه کافی است تا خیلی از برخوردهای تندی که شاید خودتان هم بعدش پشیمان شده‌اید، کم‌کم کنار برود و جایش را همراهی واقعی بگیرد. کودک حساسی که در خانه‌ای بزرگ میشود که احساساتش جدی گرفته می‌شوند، نه‌تنها آسیب نمی‌بیند، بلکه به بزرگسالی همدل، دقیق و باتوجه تبدیل میشود. اگر بعد از همه این تلاش‌ها هنوز نگران رفتار یا هیجان‌های فرزندتان هستید، گرفتن یک وقت مشاوره تخصصی میتواند خیالتان را راحت‌تر کند.
سوالات متداول
گریه و واکنش‌های شدید کودک حساس طبیعی است یا نگران‌کننده؟
در بیشتر موارد کاملاً طبیعی است و بخشی از نحوه پردازش هیجانی این بچه‌هاست. نگران‌کننده وقتی میشود که این واکنش‌ها شدت غیرمعمول دارند، مدام تکرار می‌شوند یا زندگی روزمره‌اش را مختل میکنند؛ آن‌جاست که بهتر است از یک متخصص کمک بگیرید.
چگونه با کودک حساس برخورد کنیم؟
با آرامش، صدای پایین و بدون قضاوت. اول احساسش را تأیید کنید، بعد درباره رفتار درست حرف بزنید. تغییرات را از قبل به او بگویید و برایش زمان تنها ماندن و ریکاوری هم در نظر بگیرید.
آیا حساسیت کودک ارثی است؟
بخش زیادی از حساسیت ریشه ژنتیکی و مربوط به سیستم عصبی اوست، اما فضای خانه و تجربه‌های اولیه زندگی هم در شدت بروزش نقش مهمی دارند.
فرق کودک حساس و لجباز چیست؟
کودک حساس معمولاً از سر ترس، خستگی یا اضطراب واکنش نشان میدهد و پشت رفتارش یک هیجان پنهان است. کودک لجباز بیشتر دنبال کنترل شرایط یا رسیدن به خواسته‌اش است. گاهی این دو حالت هم‌زمان دیده میشود و تشخیص دقیقش نیاز به مشاهده رفتار در طول زمان دارد.
چگونه از حساسیت بیش از حد کودک جلوگیری کنیم؟
حساسیت بخشی از شخصیت اوست و کاملاً از بین نمی‌رود، اما با برنامه‌ریزی منظم، کم کردن محرکهای اضافی و آموزش مدیریت هیجان، میشود شدت واکنش‌ها را پایین آورد.
چگونه به کودک حساس نه بگوییم بدون اینکه دلش بشکند؟
دلیل «نه» را ساده و کوتاه توضیح دهید، لحنتان قاطع اما آرام باشد و ناامیدی‌اش را هم بپذیرید. مثلاً: «می‌دونم دوست داشتی بمونیم، ولی وقتشه بریم؛ می‌فهمم که ناراحتی».
چرا کودک حساس به برخی کلمات، صداها یا لباسها واکنش شدید نشان میدهد؟
چون مغزش محرکهای حسی مثل صدای بلند، برچسب لباس یا حتی لحن کلام را عمیق‌تر از حد معمول دریافت می‌کند و همین باعث میشود واکنشش سریع و قوی‌تر باشد.
آیا حساسیت کودک با افزایش سن بیشتر میشود یا کمتر؟
اصل حساسیت معمولاً در طول زندگی ثابت می‌ماند، اما با رشد مهارت‌های کلامی و مدیریت هیجان، کم‌کم یاد می‌گیرد واکنش‌هایش را بهتر کنترل کند؛ بنابراین شدت نمود بیرونی‌اش معمولاً با سن کاهش پیدا می‌کند.
