علت پرت کردن اشیا توسط کودکان و راهکار جلوگیری از آن
پرت کردن اشیا توسط کودکان پدیده قابل تحملی نیست و معمولا یک ناهنجاری است اما حد و مرز دارد. پرت کردن اشیاء توسط کودکان یکی از مسائلی است که هر والدینی با آن روبهرو میشود.
این عادت طبیعی در رشد و توسعه کودکان وجود دارد و اغلب به عنوان یک بخش از فرآیند کشف جهان اطرافشان شناخته میشود. اما، در بسیاری از موارد، این عادت میتواند به عواقب ناخوشایندی منجر شود، از جمله آسیب به اشیاء، خطرات احتمالی برای کودکان و همچنین استرس برای والدین.
معمولا اولین پیشنهاد رواندرمانگر در این حوزه، حرف زدن با کودک است. این یک فرآینده سازنده و کارساز است.
در این مقاله، به بررسی علل پرت کردن اشیاء توسط کودکان و راهکارهایی که میتواند به جلوگیری از این مشکل کمک کند، پرداخته خواهد شد. این تحقیق نه تنها به والدین، بلکه به مربیان و همچنین همه افرادی که در تربیت و پرورش کودکان سهیم هستند، اطلاعات مفیدی ارائه خواهد داد. با بررسی عواملی که باعث ایجاد این رفتار میشود و ارائه راهکارهای موثر برای کنترل آن، میتوان به کاهش میزان این مشکل در جامعه کمک کرد و محیطی امنتر برای رشد و توسعه کودکان فراهم نمود.
پرت کردن اشیا توسط کودک
اولین چیزی که بایستی به عنوان والد از آن به درستی آگاه باشید این است که کودکان نوپا همچنان در حال یادگیری هستند و بسیاری از رفتارهای چالش برانگیز آنها روشی برای برقراری ارتباط و تعامل با سایرین است. این یکی از مهمترین موارد در حوزه اصول تربیت فرزند است. آنها همچنین ممکن است در جریان این رفتارها تنها به دنبال جستوجوگری و کاوش در محیط اطراف خود باشند که در اطراف خود بوده و از این طریق حس کنجکاویشان را برطرف کنند.
چرا کودکان اشیا را پرتاب میکنند؟ (ریشهیابی روانشناختی)
برای اینکه بتوانیم این رفتار کلافهکننده را مدیریت کنیم، ابتدا باید بدانیم در سر فرزندمان چه میگذرد. پرت کردن اشیا در نگاه اول ممکن است یک اختلالات روانی در کودکان یا بیادبی به نظر برسد، اما حقیقت این است که کودکان از طریق این رفتار در حال انجام ماموریتهای شناختی و احساسی پیچیدهای هستند. اصلیترین دلایل این رفتار شامل موارد زیر است:
- کشف و آزمون قوانین فیزیک (دانشمندان کوچک در خانه): فرآیند کشف جهان اطراف، مهمترین دلیل پرتاب اشیا در ماههای اولیه است. وقتی کودک لیوان آب را به زمین میکوبد، در حال لجبازی نیست؛ او یک دانشمند کوچک است که در آزمایشگاه خانگی اش قانون جاذبه، شکل، اندازه و وزن اشیا را بررسی میکند. او میخواهد بداند آیا صدای افتادن یک لگوی پلاستیکی با یک ماشین فلزی فرق دارد؟ چه اتفاقی میافتد اگر این توپ را رها کنم؟ این رفتار، پایهایترین روش کودک برای درک رابطه علت و معلول در دنیای فیزیکی است.
- جلب توجه والدین (حتی به قیمت دعوا شدن): گاهی کودک متوجه میشود که سریعترین دکمه برای روشن کردن آژیر توجه والدین، پرتاب کردن یک شیء است. این رفتار معمولاً در مواقعی رخ میدهد که کودک احساس میکند نادیده گرفته شده است. برای خردسالی که تشنه دیده شدن است، حتی یک واکنش منفی (مثل اخم کردن یا تذکر دادن شما) بسیار بهتر از بیتوجهی است و همین واکنش شما، رفتار او را تثبیت میکند.
- عدم درک پیامدها و اثرات عمل: مغز کودکان هنوز به آن سطح از بلوغ نرسیده که بتوانند عواقب کارهایشان را پیشبینی کنند. آنها ممکن است ندانند پرتاب یک اسباببازی چوبی میتواند شیشه میز را بشکند یا به خواهر و برادرشان آسیب فیزیکی برساند. آنها صرفاً از تماشای حرکت شیء لذت میبرند و غافل از نتایج و خطرات آن، به تصمیمگیریهای لحظهای دست میزنند.
- تخلیه هیجانات و به دست آوردن احساس کنترل: خردسالان هنوز دایره لغات کاملی برای گفتنِ «من خستهام»، «من کلافهام» یا «عصبانیام» ندارند. در لحظاتی که کودک در محیط اطراف خود احساس ناتوانی میکند (مثلاً زمانی که به او نه میگویید)، پرتاب کردن اشیا به او یک حس قدرت و کنترل موقت بر محیط میدهد. در واقع، این کار یک سوپاپ اطمینان برای تخلیه فشارهای روانی است که اگر به درستی درک و هدایت نشود، میتواند در سنین بالاتر به ریشههای پرخاشگری تبدیل شود.
- توسعه مهارتهای حرکتی: هر بار پرتاب کردن، نیازمند یک هماهنگی بسیار پیچیده بین چشم و دست، تنظیم زاویه بازو و باز کردن به موقع انگشتان است. کودک با این کار، در حال تمرین دادن عضلات و سیستم عصبی خود برای رسیدن به تکامل حرکتی است.
کودکان در چه سنی اشیا را پرت میکنند؟
عادت پرت کردن اشیاء توسط کودکان معمولاً در دورههای خاصی از رشد آنها بیشتر مشاهده میشود، اما میتواند در هر سنی رخ دهد. پدیده کودک لجباز از سوی والدین یک پدیده آزاردهنده و هشدار دهنده است. در زیر، برخی از دورههای سنی که این عادت معمولاً شایعتر است را ذکر میکنیم:
- دوره شش ماهگی تا دو سالگی: در این دوره از رشد، کودکان اغلب در حال کشف جهان اطراف خود هستند و از اشیاء برای بررسی و آزمون استفاده میکنند. این ممکن است زمانی باشد که آنها شروع به پرت کردن اشیاء میکنند.
- دوره دو تا سه سالگی: در این دوره، کودکان توانایی حرکت بیشتری پیدا میکنند و به دنبال فعالیتهای بیشتری هستند. این ممکن است باعث افزایش تعداد و میزان پرت کردن اشیاء توسط آنها شود.
- دوره سه تا شش سالگی: در این دوره، کودکان قدرت بیشتری برای کنترل حرکتهای خود پیدا میکنند، اما همچنان ممکن است به دلایلی مانند جلب توجه یا کشف جهان اطرافشان به پرت کردن اشیاء ادامه دهند.
البته، باید توجه داشت که هر کودک شخصیت و رشد منحصر به فردی دارد و عادتهایش ممکن است متفاوت باشد. بعضی کودکان ممکن است به دلایل خاصی مثل نیاز به توجه بیشتر یا تأثیرگذاری بیشتر در محیط خود، در هر سنی اشیاء را بیشتر پرت کنند.
نحوه برخورد با کودکانی که اشیا پرتاب میکنند
واکنش والدین در همان لحظه پرتاب، نقش تعیینکنندهای در تکرار یا کاهش این رفتار دارد. گاهی یک واکنش هیجانی، بدون آنکه بخواهیم، رفتار را تقویت میکند.
|
موقعیت |
واکنش نامناسب | واکنش مناسب |
| کودک گوشی یا وسیله ارزشمند را پرت میکند | داد زدن، گرفتن سریع وسیله همراه با عصبانیت آشکار | با آرامش وسیله را میگیرید و میگویید «این را نمیشکنیم، بهجایش این توپ نرم را پرت کن» |
| پرتاب اشیا هنگام عصبانیت یا ناکامی | نادیده گرفتن کامل احساس کودک و فقط توبیخ رفتار | نامگذاری احساس («میبینم عصبانی هستی») و سپس راهنمایی به رفتار جایگزین |
| پرتاب برای جلب توجه در جمع | واکنش هیجانی و پرحرارت جلوی دیگران | حفظ آرامش، برداشتن شیء بدون درگیری کلامی طولانی، ادامه فعالیت |
| پرت کردن غذا سر میز | ادامه غذا دادن با اصرار و التماس | برداشتن بشقاب و پایان کوتاه و بیسروصدای وعده غذایی |
| تکرار پرتاب یک شیء خاص برای آزمایش | منع کامل و مطلق از هرگونه پرتاب | فراهم کردن اشیای امن مثل توپ پارچهای برای تکرار همان آزمایش |
راهکارها و نکات طلایی برای کنترل کودکان از پرت کردن اشیا
وقتی صحبت از اصلاح رفتار خردسالان میشود، واکنشهای هیجانی و لحظهای معمولاً نتیجه عکس میدهند. برای اینکه بتوانید میل به پرتاب کردن اشیا را در فرزندتان کنترل کنید و همزمان مهارتهای ارتباطی او را ارتقا دهید، کافی است این چند اصل کلیدی را به صورت ثابت در واکنشهای خود پیادهسازی کنید:
- رفتار کودک را شخصی نکنید: یکی از سختترین اما مهمترین کارها برای والدین همین است. وقتی کودک وسیلهای را به سمت شما یا خواهر و برادرش پرت میکند، قصد توهین، لجبازی شخصی یا آسیب رساندن عمدی ندارد. اگر این رفتار را به خودتان بگیرید، واکنشهای تند و پرخاشگرانه نشان میدهید. این واکنشهای هیجانی نه تنها وضعیت را بدتر میکند، بلکه باعث تثبیت آن رفتار در کودک میشود.
- با آرامش و اطمینان پاسخ دهید: به جای واکنشهای ناگهانی، به یاد داشته باشید که فرزندتان در حال یادگیری است و در این لحظه بحرانی، به راهنمایی شما نیاز دارد. اگر احساس کلافگی میکنید، ابتدا چند نفس عمیق بکشید. هیچ لزومی ندارد همان ثانیه اول با خشم پاسخ دهید. آرامش شما به کودک پیام میدهد که کنترل اوضاع در دست شماست.
- قوانین را با زبان ساده و جایگزینهای عملی بیان کنید: در زمان حرف زدن با کودک، متناسب با سن او از جملات کوتاه و شفاف استفاده کنید. کاربرد دقیق شیء را به او یادآوری کنید و همزمان یک جایگزین فیزیکی ارائه دهید. مثلاً بگویید: «لگوها برای خونهسازی هستن. نمیتونم اجازه بدم اونها رو پرت کنی؛ اما اگه دوست داری چیزی رو پرت کنی، بیا این توپ پارچهای رو بگیر.»
- کلام خود را با عمل همراه کنید: کودکان بیشتر از چیزی که میشنوند، چیزی که میبینند را یاد میگیرند. اگر کودک به پرتاب کردن ادامه داد، وارد عمل شوید. لگوها را از او بگیرید، خودتان شروع به چیدن آنها کنید و بگویید: «بیا با هم یه برج بسازیم.» اگر باز هم مقاومت کرد و به پرتاب اشیا ادامه داد، بدون دعوا و با قاطعیت، آن وسیله را از دسترس او خارج کنید.
- احساسات کودک را هنگام مواجهه با عواقب بپذیرید: وقتی فنجان آب یا اسباببازی را از کودک میگیرید، طبیعی است که او به شدت عصبانی شود، گریه کند یا قشقرق به پا کند. در این لحظات، تلاش نکنید به هر قیمتی و سریعاً او را ساکت کنید. احساساتش را جدی بگیرید و به او انعکاس دهید (مثلاً بگویید: «میدونم الان خیلی عصبانی هستی که لگوها رو جمع کردم»). فقط در کنارش حضور فیزیکی داشته باشید و اجازه دهید این ناراحتی به طور طبیعی تخلیه شود.
نقش والدین در هدایت رفتار کودک
والدین در این مرحله از رشد، بیشتر نقش «مربی رفتار» را دارند تا «داور رفتار». یعنی وظیفه اصلی شما نشان دادن مسیر درست است، نه فقط قضاوت رفتار غلط. وقتی مدام روی خطاهای کودک متمرکز میشوید بدون آنکه جایگزین درستی پیشنهاد دهید، او یاد نمیگیرد چه کاری باید انجام دهد، فقط یاد میگیرد که چه کاری او را به دردسر میاندازد. برعکس، اگر همراه با هر «نه»، یک «بهجایش این کار را بکن» ارائه دهید، کودک مسیر جایگزین را در ذهنش میسازد. به عنوان مثال، بردن کودک به محیطهای استانداردی مانند خانه بازی اصفهان میتواند یک جایگزین عالی برای تخلیه بیخطر انرژی و نیازهای حرکتی او باشد. ثبات رفتاری بین پدر و مادر هم اهمیت زیادی دارد؛ اگر یکی از والدین یک قانون را اجرا کند و دیگری همان قانون را نادیده بگیرد، کودک دچار سردرگمی میشود و این سردرگمی، خودش میتواند به تشدید پرخاشگری در کودک و رفتارهای پرتابی منجر شود.
چه زمانی پرت کردن اشیا خطرناک است و نیاز به مشاوره دارد؟
بیشتر پرتابها بخشی از رشد طبیعیاند، اما بعضی نشانهها اهمیت دارند و نباید نادیده گرفته شوند. اگر پرتاب اشیا با آسیب رساندن مکرر به خود یا دیگران همراه باشد، اگر بعد از ۴ تا ۵ سالگی همچنان با همان شدت اولیه ادامه داشته باشد، اگر این رفتار با کاهش ارتباط چشمی، تأخیر گفتاری یا بیتوجهی به دیگران همراه شود، یا اگر هیچکدام از راهکارهای رفتاری معمول در طول چند هفته اثر نکند، زمان مناسبی برای مشورت با یک متخصص است. در این شرایط، دریافت مشاوره کودک از تیم منکا میتواند به شناسایی دقیق علت اصلی رفتار و طراحی یک برنامه رفتاری متناسب با شخصیت فرزندتان کمک کند؛ گاهی یک نگاه تخصصی از بیرون، مسیری را روشن میکند که والدین از نزدیک متوجهش نمیشوند.
ارتباط پرتاب اشیا با هوش و استعداد کودک
نکتهای که کمتر به آن اشاره میشود این است که پرتاب اشیا، بهویژه در سال اول و دوم زندگی، میتواند نشانهای از رشد مطلوب مهارتهای حرکتی و شناختی باشد. برای پرت کردن هدفمند یک شیء، کودک باید همزمان هماهنگی چشم و دست، قدرت گرفتن و رها کردن، و درک ابتدایی از فاصله و جهت را به کار بگیرد؛ مجموعهای از تواناییها که پایه بسیاری از مهارتهای حرکتی پیچیدهتر در آینده است. به همین دلیل، این رفتار بهتنهایی هرگز نباید نگرانکننده تلقی شود، بلکه باید در کنار مهارتهای دیگر کودک از جمله زبان، تعامل اجتماعی و کنجکاوی او دیده شود. اگر دنبال شناخت دقیقتر توانمندیها و استعدادهای فرزندتان هستید، مراجعه به یک موسسه استعداد یابی کودک میتواند تصویر کاملتری از نقاط قوت او پیش رویتان بگذارد، فراتر از قضاوت بر اساس یک رفتار مقطعی.
جمعبندی
پرت کردن اشیا در بیشتر موارد بخشی طبیعی و حتی سالم از مسیر رشد کودک است؛ گاهی راهی برای کشف دنیا، گاهی زبان بیان خشم و گاهی هم صرفاً یک بازی لذتبخش. آنچه اهمیت دارد، واکنش آرام و هدفمند والدین در لحظه، معرفی جایگزینهای امن و ثبات در مرزگذاری است. تنها زمانی که این رفتار با آسیب مکرر، تداوم بیش از حد سنی، یا همراهی با نشانههای دیگر رشدی همراه شود، باید به فکر مشورت تخصصی باشید.
سوالات متداول
آیا پرت کردن اشیا نشانه اوتیسم است؟
نه بهتنهایی. پرتاب اشیا در اکثر کودکان یک رفتار رشدی طبیعی است. آنچه در اوتیسم اهمیت دارد، همراهی این رفتار با نشانههای دیگر مثل کاهش ارتباط چشمی، تأخیر گفتاری، بیتوجهی به دیگران یا رفتارهای تکراری شدید است، نه صرفاً پرت کردن یک شیء.
با کودکی که غذا را پرت میکند چه کنیم؟
با آرامش بشقاب را بردارید و وعده غذایی را کوتاه و بیهیاهو پایان دهید. تکرار این واکنش ثابت، بدون دعوا و بدون التماس برای غذا خوردن بیشتر، معمولاً در طول چند هفته این رفتار را کاهش میدهد.
از چه سنی پرتاب اشیا نگرانکننده میشود؟
اگر پرتاب اشیا پس از ۴ تا ۵ سالگی با همان شدت اولیه ادامه داشته باشد یا با آسیب مکرر به خود و دیگران همراه شود، زمان مناسبی برای بررسی تخصصیتر است.
اصلیترین دلیل پرتاب اشیاء توسط کودکان در چیست؟
شایعترین دلیل، کشف و آزمایش رابطه علت و معلول توسط کودک است؛ او در حال یادگیری این است که رها کردن یک شیء چه نتیجهای دارد. در کنار آن، تخلیه خشم، جلب توجه و لذت حسی-حرکتی هم از دلایل رایج هستند.
آیا درمانی وجود دارد که کودک جسمی را پرتاب نکند؟
درمان اختصاصی دارویی برای این رفتار وجود ندارد، اما رویکردهای رفتاری مثل معرفی جایگزین امن، پیامد منطقی، و آموزش بیان کلامی احساسات، در اکثر موارد بهمرور این رفتار را کاهش میدهد. در موارد شدیدتر، مشاوره کودک میتواند برنامه دقیقتری متناسب با شرایط فرزندتان طراحی کند.
راهکار ساده برای پرت نکردن جسم خطرناک برای کودکان چیست؟
اشیای خطرناک یا شکستنی را از دسترس کودک دور نگه دارید و همزمان یک جایگزین امن مثل توپ نرم در اختیارش بگذارید تا نیاز طبیعیاش به پرتاب کردن، بدون خطر، ارضا شود.
