محافظت از کودکان در برابر اخبار بد
خیلی وقتها پیش میآید که گوشی دستمان است و ناخودآگاه داریم خبرها را بالا و پایین میکنیم؛ خبرهایی که دل خودمان را هم میلرزاند. همان لحظه کودکمان کنارمان نشسته و ما با یک لبخند نصفهنیمه میگوییم: «چیزی نیست عزیزم، برو بازیت رو بکن.»، اما بچهها بیشتر از آنکه به حرفهایمان گوش بدهند، حال دل ما را حس میکنند. اضطرابی که در صدایمان میلرزد، اخمی که روی پیشانیمان مینشیند یا حواس پرتی ای که ناگهان وارد خانه میشود، همه برای کودک معنی دارد؛ حتی اگر نداند دقیقاً چه اتفاقی افتاده است.
محافظت از کودکان در برابر اخبار بد یعنی یاد بگیریم چطور وقتی دنیا شلوغ و ناآرام میشود، دل کوچک بچههایمان را آرام نگه داریم. نه با پنهانکاری کامل و نه با گفتن جزئیات ترسناک؛ بلکه با رفتاری آگاهانه و کلماتی که امنیت میسازند.
اگر این سوالها برایتان آشناست که «وقتی از جنگ یا اتفاقات ناراحتکننده میپرسد چه بگویم؟» یا «چطور نگذارم اخبار و رسانهها آرامش کودکم را به هم بریزند؟»، این مطلب برای شما نوشته شده؛ برای اینکه خانه، حتی در ناآرام ترین روزهای دنیا، امنترین جای زندگی کودک بماند.
اضطراب و نگرانی اخبار بد هم برای بزرگسالان و هم کودکان
واقعیت این است که وقتی خبرهای منفی را پشت سر هم میبینیم، بدن ما ناخودآگاه وارد حالت «جنگ یا گریز» میشود؛ حتی اگر خودمان حواسمان نباشد. شاید فقط کمی تندتر نفس بکشیم، بیقرار شویم یا حوصلهمان کمتر شود.
حالا تصور کن همین حالت را، وقتی دارید صبحانه آماده میکنید یا کودک کنار شما نشسته و مشغول بازی است، با خودتان به اتاقش میبرید.
کودک چیزی از خبر نمیداند، اما تغییر حال شما را میفهمد. میفهمد که خانه مثل قبل آرام نیست.
شاید برای همین است که بعضی روزها بیدلیل بهانهگیر میشوند، شبها سختتر میخوابند یا مدام میپرسند «مامان حالت خوبه؟». نه چون دنیا را میشناسند، بلکه چون حال ما را زندگی میکنند. محافظت از کودک در برابر اخبار بد، از همینجا شروع میشود؛ از اینکه اول حال خودمان را ببینیم، قبل از اینکه بخواهیم حال دنیا را برای او توضیح بدهیم.
چرا کودکان بیشتر از ما آسیب میبینند؟
بزرگسالان بهواسطه تجربه و توان تحلیل شناختی، میتوانند میان یک رویداد دوردست و زندگی روزمره خود مرز مشخصی قائل شوند. درک فاصله جغرافیایی، احتمال وقوع و ماهیت غیرمستقیم حوادث، به آنها کمک میکند احساس امنیت نسبی خود را حفظ کنند. اما برای کودک خردسال، چنین مرزبندی ای هنوز شکل نگرفته است.
برای کودک، خبر فقط یک اطلاع نیست؛ انگار خطریست که همین حالا، همین نزدیکها در کمین نشسته. شنیدن یا دیدن یک حادثه ناگوار میتواند در ذهن او به این معنا تعبیر شود که خطر همین حالا و همینجا حضور دارد.
به همین دلیل، واکنشهای هیجانی کودک اغلب شدیدتر، ماندگارتر و خارج از تناسب با واقعیت بیرونی است. در چنین شرایطی، نقش مراکز تخصصی مانند موسسههای استعدادیابی کودکان اهمیت ویژهای پیدا میکند؛ مراکزی که با شناخت ظرفیتهای روانی و رشدی کودک، به والدین میآموزند چگونه اطلاعات را متناسب با سن و توان درک فرزندشان مدیریت کنند و از تبدیل اخبار بیرونی به اضطراب درونی جلوگیری شود.
تاثیر فیزیکی اخبار بد بر جسم کودک
تأثیر اخبار بد تنها به اضطراب و نگرانی ذهنی محدود نمیشود و میتواند به تدریج در جسم کودک نیز خود را نشان دهد. کودکانی که بهطور مداوم در معرض اخبار منفی، تصاویر خشونت آمیز یا روایتهای نگرانکننده قرار میگیرند، ممکن است واکنشهای فیزیکی متنوعی را تجربه کنند؛ واکنشهایی که اغلب زبان بدن برای بیان فشار روانی هستند:
- بههمریختگی خواب، دیر به خواب رفتن، بیدار شدنهای مکرر یا کابوسهای شبانه
- تغییر محسوس در اشتها، شامل بیمیلی به غذا یا تمایل به پرخوری عصبی
- دلدرد، تهوع یا دردهای گوارشی بدون علت پزشکی مشخص
- سردردهای مکرر یا احساس فشار در ناحیه سر
- خستگی مداوم، بیحالی یا کاهش سطح انرژی روزانه
- تنشهای عضلانی، دندانقروچه یا سفتی فک و شانهها
- تپش قلب، نفستنگی یا احساس ناراحتی بدنی در موقعیتهای اضطراب زا
- افزایش حساسیت جسمی، مانند شکایت از دردهای پراکنده یا آستانه تحمل پایین نسبت به ناراحتی های کوچک
نحوه محافظت از کودکان در برابر اخبار بد
برای محافظت واقعی کودک در برابر اخبار منفی، لازم نیست او را از دنیای اطراف جدا کرد یا دیواری بلند کشید. کافی است به او چیزی شبیه یک «جلیقه نجات روانی» بدهیم تا بتواند در مواجهه با خبرهای هولناک، آرامش خود را حفظ کند. میزان و نوع اطلاعاتی که به کودک منتقل میشود باید متناسب با سن و درک او باشد، تا هم حس امنیت او حفظ شود و هم توانایی مواجهه با واقعیتهای اطراف به تدریج تقویت گردد.
● محدود کردن دسترسی به رسانهها
اولین قدم، خاموش کردن تلویزیون در حضور کودکان است. اخباری که از تلویزیون پخش می شود یا زیرنویس های قرمز رنگ، برای سنین پایین سم مهلکی هستند. حتی اگر فکر میکنید کودک مشغول بازی است و متوجه نمیشود، ضمیر ناخودآگاه او کلمات کلیدی منفی را جذب میکند.
● فیلتر کردن گفتگوهای خانوادگی
بسیاری از ما عادت داریم پای تلفن با دوستانمان درباره جزئیات هولناک یک حادثه صحبت کنیم. به خاطر داشته باشید که حتی صحبتهای کوتاه یا لحظهای والدین، میتواند ذهن کودک را تحت تاثیر قرار دهد. وقتی درباره بحرانهای اجتماعی با همسرتان بحث میکنید، مراقب واژگانی که به کار میبرید باشید.
اگر احساس میکنید فرزندتان به دلیل قرار گرفتن در معرض اخبار، تمرکز خود را از دست داده یا رفتارهای پرخاشگرانه نشان میدهد، میتوانید برای ارزیابی دقیقتر با متخصصان ما در ارتباط باشید (شماره تماس موسسه استعدادیابی کودکان:03136245909).
● ایجاد فضایی برای بیان احساسات کودک
به کودک فرصت بدهید تا احساساتش را آزادانه بیان کند و به پرسشهایش با دقت، حوصله و احترام پاسخ دهید. گاهی تنها شنیده شدن و درک شدن، بیشترین نقش را در کاهش اضطراب و نگرانی او ایفا میکند.
برای کمک به پردازش اخبار و هیجانات، میتوان از داستانگویی، بازیهای خلاقانه یا نقاشی استفاده کرد تا کودک بتواند آنچه را تجربه میکند به شکل ملموس و ایمن بیان کند.
● تقویت مهارتهای مقابلهای
به کودک آموزش دهید چگونه با ترس و اضطراب خود مواجه شود: تنفس عمیق، تمرکز روی بازیها و فعالیتهای مورد علاقه، یا حتی گفتگوهای کوتاه درباره «راههای کمک به دیگران» میتواند نقش یک جلیقه نجات روانی را ایفا کند و حس کنترل و امنیت را به او بازگرداند.
|
سن کودک |
واکنشهای معمول کودک | والدین چه رفتاری داشته باشند؟ |
| ۳ تا ۵ سال | ترسیدن، بدخوابی، چسبیدن بیشتر به والدین |
با آرامش بغلش کنید، با چند جمله ساده بهش حس امنیت بدید |
|
۶ تا ۸ سال |
سؤالهای زیاد، نگرانی و کنجکاوی | کوتاه و صادق توضیح بدید و از گفتن جزئیات نگرانکننده پرهیز کنید |
| ۹ تا ۱۲ سال | نگرانیهای درونی، سکوت یا گوشهگیری |
فرصت حرف زدن بدید و بدون قضاوت به حرفهاش گوش بدید |
|
نوجوان |
خشم، انکار یا دنبال کردن افراطی اخبار |
احساسش رو بپذیرید و همزمان برای دیدن اخبار حد و مرز بذارید |
چگونه اخبار بد را به کودکان منتقل کنیم؟
اجتناب کامل از مواجهه با واقعیت همیشه امکانپذیر نیست. گاهی کودک در مدرسه، از دوستانش یا حتی در فضای مجازی خبری میشنود و با پرسشهایی دشوار به خانه باز میگردد. در این شرایط، والدین با دو سوال اساسی روبهرو میشوند: چگونه درباره جنگ با کودک صحبت کنیم؟ و چگونه مرگ یا حوادث ناگوار را توضیح دهیم؟
۱. صداقت گزینشی
به کودک هرگز نباید دروغ گفت، اما بیان تمام جزئیات هولناک نیز ضرورت ندارد. برای مثال، درباره جنگ میتوان چنین توضیح داد:
«بله، دو کشور با هم اختلاف دارند و متأسفانه برخی افراد با هم میجنگند، اما بسیاری از بزرگسالان و نیروهای امنیتی تلاش میکنند تا صلح برقرار شود و ما در امنیت هستیم.»
این روش، هم صداقت را حفظ میکند و هم امنیت روانی کودک را تهدید نمیکند.
۲. گوش دادن به کودک قبل از توضیح دادن
قبل از شروع گفتوگو، میتوان از کودک پرسید:
«چه چیزی شنیدی؟ چه فکری درباره آن داری؟»
این پرسش به والد کمک میکند تا سوءتفاهمهای ذهنی کودک را اصلاح کند و متوجه شود آیا نگرانیهای اضافی دارد یا نه. گاهی کودک تصور میکند حادثهای که در اخبار گفته شده، مستقیم زندگی او را تهدید میکند؛ مانند اینکه فکر کند بمبی قرار است روی خانه شان بیفتد.
۳. استفاده از زبان داستان و استعاره
برای کودکان زیر ۷ سال، مفاهیم انتزاعی دشوار است. بهتر است اخبار را از طریق داستانهایی درباره قهرمانانی که به دیگران کمک میکنند، منتقل کرد. این کار تمرکز کودک را از تخریب و خطر به مهربانی، همدلی و کمکرسانی معطوف میکند و احساس امنیت را تقویت مینماید.
اگر کودکان از اخبار بد دچار استرس شدید شوند چه کنیم؟
گاهی با وجود تمام تلاشها، کودک تحت تاثیر قرار میگیرد. نشانههای استرس شدید شامل ناخن جویدن، شب ادراری ناگهانی، یا وابستگی بیش از حد به والدین است.
➢ بازگشت به روتینهای روزمره
امنیت برای کودک یعنی تکرار. در زمان بحران، روتین خواب، غذا خوردن و بازی را با دقت بیشتری اجرا کنید. این ثبات به کودک پیام میدهد که: «دنیای من هنوز سر جایش است.»
➢ تخلیه هیجانی از طریق بازی و نقاشی
کودکان اغلب توانایی بیان مستقیم احساسات خود را ندارند؛ ممکن است نتوانند بگویند: «من از اخبار زلزله مضطربم.» اما احساساتشان را میتوانند از طریق نقاشی، بازی یا دیگر فعالیتهای خلاقانه نشان دهند. اجازه دهید کودک آنچه را تجربه میکند، روی کاغذ بیاورد یا در قالب بازی بیان کند.
تحقیقات و تجربه متخصصان کودک نشان میدهد که بازیهای آزادانهای که در آن کودک نقش «نجاتدهنده» یا کمککننده را دارد، بسیار مؤثر هستند. این نوع بازی به کودک احساس کنترل و توانمندی میدهد و به او کمک میکند اضطراب ناشی از اخبار یا حوادث را به شکل ایمن پردازش کند، بدون آنکه خود را در معرض ترس مستقیم قرار دهد.
➢ ایجاد فضای امن برای سوال پرسیدن
کودک باید بداند که هر سوالی، هرچقدر هم ترسناک باشد، در کنار شما و در آغوش شما جای امنی دارد. والدین نباید کودک را به خاطر ترسیدن سرزنش کنند یا احساسات او را نادیده بگیرند. جملاتی مانند «مرد که گریه نمیکنه» یا «ترس نداره که» تنها باعث میشوند کودک اضطرابش را درونی کند و احساس کند بیان هیجانهایش اشتباه است.
به جای آن، میتوان با کلماتی آرام گفت:
«میفهمم که این خبر باعث ترس تو شده. این کاملاً طبیعی است. بیا با هم فکر کنیم چه کارهایی میتوانیم انجام دهیم تا احساس آرامش و امنیت بیشتری داشته باشی.»
این روش به کودک یاد میدهد که احساساتش پذیرفته شده و او میتواند بدون ترس از قضاوت، درباره ترس و نگرانیهایش صحبت کند.
نکات مهم برای کنترل اثرات روانی اخبار بد بر کودکان
مدیریت بحران در فضای خانه نیازمند برنامهای روشن و قدم به قدم است. در ادامه چند راهکار عملی ارائه میشود که به والدین کمک میکند کودکان را در برابر اخبار منفی محافظت کنند و حس امنیت و آرامش آنها را حفظ کنند:
- خودتان را آرام کنید: شما آینه فرزندتان هستید. اگر شما مدام اخبار را چک میکنید و آه افسوس میخورید، کودک هرگز آرام نخواهد شد.
- تمرکز روی جنبههای مثبت و انسانی: همیشه در دل هر خبر بدی، داستانهای انسانی زیبایی وجود دارد. درباره پزشکانی که فداکاری میکنند یا آدمهایی که به هم کمک میکنند حرف بزنید.
- مشارکت در فعالیتهای خیرخواهانه: اگر بحران اجتماعی رخ داده، به کودک اجازه دهید در حد توانش کمک کند. مثلاً با هم برای آسیبدیدگان لباس جمع کنید. این کار به کودک حس قدرت و مفید بودن میدهد و او را از حالت قربانی خارج میکند.
- نظارت بر فضای مجازی: اگر فرزند نوجوان دارید، بدانید که او در تیکتاک و اینستاگرام با تصاویر بیسانسور مواجه میشود. با او درباره “سواد رسانهای” صحبت کنید.
- دریافت مشاوره تخصصی: اگر احساس میکنید فرزندتان تحت تأثیر اخبار دچار اضطراب، اختلال خواب یا تغییرات رفتاری شده، میتوانید برای مشاوره اختصاصی با موسسه استعدادیابی کودک به شماره 03136245909 تماس بگیرید. منکا در کنار شماست تا فضایی امن و آرام برای رشد کودک شما فراهم کند.
سخن پایانی
فراموش نکنید که هدف ما از محافظت از کودکان در برابر اخبار بد و بحرانهای اجتماعی، ساختن یک حباب خیالی نیست؛ بلکه هدف این است که به آنها بیاموزیم چگونه در دنیایی که همیشه گل و بلبل نیست، تابآوری داشته باشند و امیدشان را از دست ندهند.
آیا نگران تاثیر اخبار بر رفتار فرزندتان هستید؟ ما در کنار شما هستیم تا بهترین راهکارها را متناسب با شخصیت فرزندتان ارائه دهیم. همین حالا برای رزرو وقت مشاوره با ما تماس بگیرید.
- شماره تماس: 03136245909
- شماره واتساپ: 09133170152
سوالات متداول
۱-از چه سنی میتوان با کودکان درباره اخبار بد صحبت کرد؟
به طور کلی، کودکان زیر ۶ سال نیازی به شنیدن اخبار جهان ندارند. برای کودکان ۶ تا ۱۰ سال، تنها زمانی که خودشان سوالی میپرسند یا خبر به گوششان رسیده، باید به صورت محدود و ساده توضیح داد. نوجوانان اما نیاز به تحلیل دارند و باید با آنها گفتگوهای منطقیتری داشت.
۲-با چه کودکانی نمیتوان درباره اخبار بد صحبت کرد؟
کودکانی که دارای اختلالات اضطرابی تشخیص داده شده هستند، کودکانی که به تازگی سوگ یا تروما (مثل از دست دادن عزیزان یا تصادف) را تجربه کردهاند، و کودکان بسیار حساس (HSP) باید تا حد امکان از اخبار دور بمانند.
۳-اگر کودک تصویر دلخراشی را در اخبار دید چه بگوییم؟
بلافاصله تلویزیون را ببندید. او را در آغوش بگیرید. تایید کنید که تصویر ناراحتکنندهای بوده است. سپس توضیح دهید که آدمهای زیادی در حال تلاش هستند تا آن وضعیت را درست کنند و دوباره بر امنیت او و خانهتان تاکید کنید.
۴-اگر فرزندم پرسید “آیا جنگ به شهر ما هم میرسد؟” چه پاسخی بدهم؟
این یکی از سختترین بخشهای پاسخ به این سوال است که چگونه با کودکان درباره جنگ صحبت کنیم؟. هرگز نگویید “نمیدانم” یا “شاید”. این جملات امنیت کودک را ویران میکند. با اطمینان بگویید: «در حال حاضر ما کاملاً در امان هستیم. کار آدمبزرگها این است که از بچهها محافظت کنند و پلیسها، سربازان و دولتها تمام تلاششان را میکنند که جنگ به اینجا نرسد.» او نیاز دارد بداند که “سپر بلایی” به نام والدین دارد.
۵-چطور بفهمم اخبار بد روی پسزمینه ذهنی کودکم اثر منفی گذاشته است؟
به تغییرات ریز دقت کنید: آیا بازیهای او ناگهان خشن شده؟ آیا به چسبندگی عاطفی دچار شده و نمیخواهد از شما جدا شود؟ یا شاید دچار افت تحصیلی ناگهانی شده است؟ اگر کودک ترجیح میدهد به جای بازی، مدام سوالات تکراری درباره امنیت بپرسد، یعنی استرس اخبار در جانش رخنه کرده است. در چنین شرایطی، مشاوره کودک توسط دکتر روانشناس کودک برای تخلیه این فشار روانی الزامی است.
